Zhvillimi dhe përparimi i një kombi varet nga edukimi ideor dhe ndiesor i individëve
të atij kombi. As nuk mund të pritet që kombet me individë me arsye dhe ndriçim
të brendshëm të pazhvilluar të përparojnë!
***
Kusht për lartësimin e kombeve është që individët të kenë arritur mes tyre unitetin
e qëllimit. Në një shoqëri ku asaj që njëri i thotë e bardhë, tjetri i thotë e zezë,
edhe nëse mund të vihen re përplasje sa majtas, djathtas, kurrsesi nuk mund të shënohen
zhvillim dhe lartësim.
***
Brezat që nuk kanë marrë një edukatë të përbashkët, gjithmonë janë ndarë në kampe
të veçantë sipas kulturave të marra dhe e kanë parë njëri-tjetrin si armiq. Të presësh
përparim nga një shoqëri e tillë e përbërë prej gjelash që janë gati t'i hidhen
sipër njëri-tjetrit, edhe në mos qoftë krejt e pamundur, është aq e vështirë sa
mund të thuash e pamundur!
***
Çdo përparim shfaqet në fillim si një projekt dhe ide, pastaj u bëhet e pranueshme
shtresave shoqërore dhe, më pas, realizohet me zellin dhe përpjekjet e individëve
të lidhur dorë për dorë e zemër për zemër. Në të kundërt, çdo hap përparimi që,
në planin ideor, nuk "ka marrë vizë" prej shkencës ose ka pësuar fatkeqësinë të
mos mundet ta shprehë veten, është e dënuar të mbetet pa rezultat.
***
Më e pastra, më e shkëlqyera, më e rregullta dhe më e mira e çdo gjëje është
ajo që ka përparuar. Sipas kësaj, të kënaqurit me atë që ke[1]
është numërim në vend, kurse nxjerrja në shesh e veprave më me nivel, më madhështore
duke e kapërcyer dhe tejkaluar atë që ke, është përparim.
***
T'i kthesh në djerr fusha e kodra, t'i katandisësh kopshtet e vreshtat në plehërishte,
është rënie e regres; t'i bësh djerrinat pjellore dhe t'i kthesh plehërishtet në
kopshte e vreshta, është përparim. Vendi i kombeve të përparuar është parajsë, malet,
vreshta, kurse faltoret, pothuajse çdonjëra një pallat i shkëlqyer. Në kundërshtim
me këtë, qytetet e vendeve të prapambetura, janë gërmadha, sokakët, plehërishte,
kurse faltoret, nga një korridor i errët e i mykur.
***
Megjithëse ndikimi i shkrim-leximit mbi përparimin dhe lartësimin e kombeve dhe
shoqërive është i madh sa nuk mund të mohohet, rezultati i kërkuar nuk ka qenë i
mundur të arrihet kur brezat nuk janë edukuar me kulturën kombëtare në një drejtim
të caktuar dhe nuk do të arrihet…
***
Çdo hap dhe ndërmarrje përparimi bëhet rezultative në atë masë sa ç'i jepet rëndësi
vlerësimit të mirë të gjendjes aktuale si dhe përfitimit nga përvojat e brezave
të shkuar. Në të kundërt, nëse çdo brez i ri nuk mendon të përfitojë prej përvojës
së brezit paraardhës dhe secili ze një udhë sipas mendjes së vet e shkon, atëherë,
sado që të përpiqen brezat, me qëndrime dhe veprime të tilla foshnjarake as dhe
një pashë rrugë s'kanë për ta bërë dot!..
[1] Të kënaqurit me pak.